Psikiyatrik ilaçlar bağımlılık yapar mı?

“İlaca başlarsam bir daha bırakamam.” Psikiyatri muayenelerinde en sık duyulan cümlelerden biri budur. Bu kaygı, pek çok kişinin gereksinim duyduğu tedaviyi geciktirmesine ya da ilacı erken bırakmasına yol açar. Kaygının kaynağı çoğu zaman tüm psikiyatrik ilaçların aynı etkiye sahip olduğu düşüncesidir. Oysa psikiyatrik ilaçlar, etki biçimleri ve riskleri birbirinden çok farklı gruplardan oluşur. Bu yazıda bağımlılığın ne anlama geldiğini, hangi ilaçların bu açıdan risk taşıdığını ve güvenli kullanımın nasıl sağlanacağını ele alıyoruz.

Bağımlılık ne demektir?

Tıpta bağımlılık, bir maddenin zararlarına rağmen kontrol edilemeyen biçimde kullanılmaya devam edilmesi, maddeye karşı yoğun bir istek duyulması, kullanımın giderek artması ve maddeyi elde etmek için yaşamın diğer alanlarının ihmal edilmesiyle tanımlanır. Bağımlılıkta kişi maddeyi bir tedavi amacıyla değil, onun yarattığı etkiyi yeniden yaşamak için arar. Bu tanım, bir hastalığı tedavi etmek için doktor önerisiyle ve belirlenen dozda kullanılan ilaçların çoğundan oldukça farklıdır.

Üç kavramı ayırmak

Bu üç kavram sıklıkla birbirine karıştırılır. Örneğin bir ilacı aniden bıraktıktan sonra birkaç gün baş dönmesi yaşamak, o ilaca bağımlı olunduğu anlamına gelmez. Kan basıncı ilaçları gibi pek çok başka ilaçta da ani bırakma geçici sorunlara yol açabilir; bu durum o ilaçlara bağımlılık geliştiği şeklinde yorumlanmaz.

İlaç gruplarına göre durum

Antidepresanlar

Antidepresanlar, depresyon ve kaygı bozukluklarında en sık kullanılan ilaçlardır ve bağımlılık yapmaz. Bu ilaçlar kişiye bir “keyif” ya da sarhoşluk hissi vermez; etkileri haftalar içinde yavaş yavaş ortaya çıkar. Zamanla doz artırma isteği oluşmaz ve kişi ilacı aramaya yönelmez. Ancak bazı antidepresanlar, özellikle uzun süre kullanıldıktan sonra aniden bırakıldığında baş dönmesi, mide bulantısı, uyku bozukluğu, huzursuzluk ve “elektrik çarpması” gibi kısa süreli hisler görülebilir. Bu kesilme belirtileri, doz kademeli olarak azaltıldığında büyük ölçüde önlenir. Depresyon ve anksiyete bozuklukları sayfalarında bu ilaçların tedavideki yeri hakkında daha fazla bilgi bulabilirsiniz.

Sakinleştiriciler ve uyku ilaçları

Benzodiazepin grubu sakinleştiriciler ve bazı uyku ilaçları, hızlı etki gösterdikleri için yoğun kaygı ve uykusuzluk dönemlerinde kısa süreli olarak kullanılabilir. Ancak bu ilaçlar uzun süre ve düzensiz kullanıldığında tolerans ve bağımlılık gelişebilir. Bu nedenle psikiyatri doktorları bu ilaçları genellikle birkaç haftalık kısa süreler için, en düşük etkili dozda ve belirli bir bırakma planıyla önerir. Kaygı bozukluklarının uzun süreli tedavisinde ise bağımlılık yapmayan ilaçlar ve psikoterapi tercih edilir. Bu ilaçların alkol ile birlikte kullanılması tehlikelidir ve kesinlikle önerilmez.

Dikkat eksikliği ilaçları

Uyarıcı grubundaki dikkat ilaçları, kötüye kullanım olasılığı nedeniyle sıkı denetime tabi ilaçlardır. Bu durum ailelerde haklı bir kaygı yaratır. Ancak araştırmalar, DEHB tanısı doğru konmuş ve ilacı önerilen dozda, doktor gözetiminde kullanan çocuk ve erişkinlerde bağımlılık riskinin artmadığını göstermektedir. Hatta tedavi edilen DEHB'li gençlerde, tedavi edilmeyenlere göre madde kullanım sorunlarının daha az görüldüğünü bildiren çalışmalar vardır. Uyarıcı olmayan dikkat ilaçları da bir seçenek olarak mevcuttur.

Neden “bağımlı oldum” hissi oluşur?

Bazı kişiler ilacı bırakmaya çalıştığında belirtilerin geri döndüğünü fark eder ve bunu bağımlılık olarak yorumlar. Oysa bu durum çoğu zaman tedavi edilen hastalığın henüz tam olarak düzelmemiş olmasından ya da ilacın erken bırakılmasından kaynaklanır. Tıpkı yüksek tansiyon ilacı bırakılınca tansiyonun yeniden yükselmesi gibi, depresyon ya da kaygı belirtileri de tedavi tamamlanmadan ilaç kesildiğinde geri dönebilir. Bu, ilacın yarattığı bir bağımlılık değil, altta yatan durumun yeniden ortaya çıkmasıdır. Kesilme belirtileri ile yinelemeyi ayırt etmek için belirtilerin ne zaman başladığına ve nasıl seyrettiğine bakılır: Kesilme belirtileri genellikle ilacın bırakılmasından birkaç gün sonra başlar ve birkaç hafta içinde azalır; yinelemede ise belirtiler daha geç ve giderek artarak ortaya çıkar.

İlaç ne kadar süre kullanılır?

Tedavi süresi, hastalığın türüne, şiddetine ve daha önce kaç kez yineleme yaşandığına göre belirlenir. İlk kez geçirilen bir depresyon döneminde belirtiler düzeldikten sonra ilacın genellikle altı ay ile bir yıl kadar daha sürdürülmesi önerilir. Bu süre yinelemeleri önlemek içindir. Birden fazla kez yineleme yaşamış kişilerde ya da bipolar bozukluk gibi süreğen hastalıklarda tedavi daha uzun sürebilir. Uzun süreli tedavi, bağımlılık değil, tıpkı diyabet ya da tansiyon tedavisinde olduğu gibi hastalığın kontrol altında tutulması anlamına gelir.

Güvenli bırakma

İlacı bırakma kararı doktorla birlikte verilmelidir. Uygun zaman, belirtilerin uzun bir süredir düzeldiği, yaşamın görece sakin olduğu ve kişinin kendini hazır hissettiği dönemdir. Sınav, taşınma ya da iş değişikliği gibi yoğun stres dönemleri ilacı bırakmak için iyi bir zaman değildir. Doz genellikle haftalar içinde, bazen aylara yayılarak azaltılır. Bu süreçte kişinin kendini nasıl hissettiği yakından izlenir. Belirtiler geri dönmeye başlarsa azaltma hızı yavaşlatılabilir ya da bir önceki doza dönülebilir. Psikiyatrik ilaç tedavisi sayfasında ilacın başlanması, izlenmesi ve bırakılması hakkında daha ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz.

Psikoterapinin koruyucu rolü

İlaç tedavisi sırasında bilişsel davranışçı terapi gibi bir psikoterapinin de sürdürülmesi, ilacın bırakılmasından sonra yineleme riskini azaltır. Terapide öğrenilen beceriler, kişinin zor dönemlerde belirtileri erken fark etmesini ve onlarla baş etmesini sağlar. Bu nedenle pek çok psikiyatri doktoru, ilacın bırakılma sürecini terapiyle desteklemeyi önerir.

Dikkat edilmesi gereken işaretler

Aşağıdaki durumlar, bir ilacın kullanımında sorun gelişmeye başladığını gösterebilir ve doktorla paylaşılmalıdır:

• İlacı önerilen dozdan daha fazla kullanma isteği
• İlaç bitmeden yenisini temin etme kaygısı
• İlacı farklı hekimlerden ayrı ayrı yazdırma
• İlacı alkol ile birlikte kullanma
• İlacı tedavi amacı dışında, “rahatlamak” ya da “keyif almak” için kullanma

Bu işaretler daha çok bağımlılık riski taşıyan sakinleştiricilerde görülür. Erken fark edildiğinde, doktor gözetiminde güvenli bir azaltma planıyla kolayca yönetilebilir.

Doktorunuza sorabileceğiniz sorular

• Önerdiğiniz ilaç hangi gruptan ve bağımlılık riski var mı?
• Ne kadar süre kullanmam gerekecek?
• Unuttuğum bir doz olursa ne yapmalıyım?
• İlacı bırakmak istediğimde nasıl bir yol izleyeceğiz?
• Hangi belirtiler olursa sizi kontrol tarihinden önce aramalıyım?

Sonuç

Psikiyatrik ilaçların büyük çoğunluğu bağımlılık yapmaz. Bağımlılık riski taşıyan az sayıdaki ilaç ise kısa süreli ve dikkatli bir planla kullanıldığında güvenlidir. Kesilme belirtileri ve hastalığın yinelemesi, bağımlılıkla karıştırılmamalıdır. İlaçla ilgili her türlü kaygıyı doktorunuzla açıkça konuşmak, hem tedaviye uyumu artırır hem de gereksiz endişeleri ortadan kaldırır. En önemli kural basittir: İlaç doktorla birlikte başlanır, doktorla birlikte bırakılır.