Depresyon tedavisi

Temel bilgiler

Depresyon nedir?

Depresyon, yaşamın olağan iniş çıkışlarından farklı olarak haftalarca süren ve kişinin günlük işlevselliğini belirgin biçimde etkileyen bir ruh sağlığı sorunudur. Duygusal belirtilerin yanı sıra düşünce biçimini, uyku ve iştah gibi bedensel işlevleri, enerjiyi ve davranışları da etkiler. Depresyon bir zayıflık ya da karakter kusuru değildir; beynin duygu düzenleme sistemlerini etkileyen, tedavi edilebilir bir durumdur.

Yaşa göre belirtiler

Okul öncesi ve ilkokul çağı: Küçük çocuklarda depresyon sıklıkla sözcüklerle değil davranışlarla görülür. Sık ağlama, çabuk sinirlenme, oyuna isteksizlik, ebeveynden ayrılamama, açıklanamayan karın ve baş ağrıları, uyku ve iştah sorunları bu dönemin başlıca işaretleridir.

Ergenlik: Ergenlerde depresyon çoğu zaman üzüntüden çok öfke ve sinirlilikle kendini gösterir. Sevilen etkinliklerden ve arkadaşlardan uzaklaşma, okul başarısında düşüş, uyku düzeninin bozulması, değersizlik düşünceleri ve gelecekle ilgili umutsuzluk sık görülür.

Genç erişkinlik: Üniversite yılları ve iş hayatına geçiş, depresyonun sık başladığı ya da yinelediği dönemlerdir. Bu yaşta isteksizlik, odaklanma güçlüğü, derslere ya da işe gidememe, sosyal geri çekilme ve alkol ya da madde kullanımında artış dikkat çekici işaretlerdir.

Hangi belirtiler birlikte görülür?

• Süreğen mutsuzluk, boşluk hissi ya da sinirlilik
• Eskiden keyif alınan şeylere ilgi kaybı
• Uykusuzluk ya da aşırı uyuma
• İştah ve kilo değişiklikleri
• Yorgunluk, enerji azlığı
• Odaklanma ve karar verme güçlüğü
• Değersizlik ve aşırı suçluluk duyguları
• Umutsuzluk
• Ölüm ya da yaşamaktan vazgeçme düşünceleri

Risk etkenleri

Depresyonun ortaya çıkışında birden çok etken birlikte rol oynar. Ailede depresyon ya da diğer duygudurum bozukluklarının bulunması, kaygılı ve kendini eleştirmeye yatkın bir mizaç, kayıplar ve ayrılıklar, süregen aile çatışmaları, zorbalık, okul ya da iş yaşamında sürekli başarısızlık, kronik hastalıklar ve uzun süreli yalnızlık riski artırır. Dikkat eksikliği ve kaygı bozuklukları gibi durumlar da depresyon gelişme olasılığını yükseltir.

Tanı nasıl konur?

Tanının temeli, belirtilerin tek tek ele alındığı uzun bir görüşmedir. Görüşmede belirtilerin ne zaman başladığı, ne kadar sürdüğü, günlük yaşamı nasıl etkilediği ve kişinin güvenliği değerlendirilir. Çocuklarda ve ergenlerde aileyle, gerektiğinde öğretmenle bilgi alışverişi yapılır. Standart ölçekler belirtilerin şiddetini belirlemeye ve tedavi boyunca izlemeye yardım eder. Yorgunluğa ve ruh hâli değişikliklerine yol açabilecek tiroid sorunları ve kansızlık gibi bedensel nedenler için tahlil istenebilir. İki uçlu duygudurum bozukluğu gibi farklı tedavi gerektiren durumların ayırt edilmesi de tanı sürecinin önemli bir parçasıdır.

Tedavi seçenekleri

Psikoterapi

Hafif ve orta şiddetli depresyonda ilk seçenek psikoterapidir. Bilişsel davranışçı terapi, olumsuz düşünce kalıplarının fark edilip sınanmasına ve keyif veren etkinliklerin yeniden yaşama katılmasına odaklanır. Kişilerarası ilişkilere odaklanan terapiler ve değer temelli kabul ve kararlılık terapisi de seçenekler arasındadır. Çocuklarda ve ergenlerde aile görüşmeleri tedavinin önemli bir parçasıdır.

İlaç tedavisi

Orta ve ağır depresyonda, terapiyle yeterli yanıt alınamadığında ya da güvenlik riski bulunduğunda ilaç tedavisi terapiyle birlikte önerilir. Ergenlerde ve genç erişkinlerde antidepresan başlandığında ilk haftalarda daha sık görüşme planlanır. İyileşme sağlandıktan sonra tedavinin bir süre daha sürdürülmesi, yineleme riskini azaltır.

Yaşam düzenlemeleri

Düzenli uyku, fiziksel etkinlik, dengeli beslenme ve sosyal bağların korunması tedaviyi destekleyen önemli unsurlardır. Bunlar tek başına tedavinin yerini tutmaz; ama iyileşmeyi hızlandırır.

Erişkinliğe uzanan seyir

Çocukluk ya da ergenlikte depresyon geçiren kişilerin bir kısmında ileriki yıllarda yeni dönemler görülebilir. Bu nedenle tedavi bittikten sonra da zorlanmanın ilk işaretlerini tanımak ve bu işaretler belirdiğinde erkenden destek almak çok önemlidir. Tedavinin sonunda kişiyle birlikte hazırlanan bir “erken uyarı planı”, yeni bir dönemin ağırlaşmadan fark edilmesini sağlar.

Güvenlik

Ölüm ya da kendine zarar verme düşünceleri, depresyonun ciddi belirtileridir. Bu düşüncelerden söz eden bir çocuk, ergen ya da genç erişkinle sakin ve doğrudan konuşmak, ona yardım almanın kapısını açar. Acil bir durumda 112'yi arayın ya da en yakın hastanenin acil servisine başvurun.

Muayenede size neler sorulur?

Depresyon değerlendirmesinde doktorunuz şu konularda bilgi isteyecektir:

• Ruh hâlindeki değişiklik ne zaman başladı, ne kadar süredir devam ediyor?
• Eskiden keyif aldığınız şeylerden hâlâ keyif alabiliyor musunuz?
• Uyku, iştah, enerji ve odaklanma nasıl?
• Okul, iş ve ilişkiler nasıl etkilendi?
• Yaşamla ilgili umutsuzluk, ölüm ya da kendine zarar verme düşünceleri var mı?
• Daha önce benzer dönemler yaşandı mı? Aşırı enerjik, uykusuz ve taşkın dönemler oldu mu?
• Alkol ya da madde kullanımı var mı?
• Ailede depresyon ya da başka duygudurum sorunları var mı?

Bu sorular, tanının doğru konması ve en uygun tedavinin seçilmesi için gereklidir. Özellikle geçmişte taşkın dönemlerin olup olmadığı, tedavi seçimini doğrudan etkiler.

Aileler ve yakınlar için öneriler

• Dinlemeye zaman ayırın; hemen çözüm sunmak yerine anlamaya çalışın.
• “Kendini toparla” gibi sözlerden kaçının; depresyon bir irade sorunu değildir.
• Küçük günlük etkinliklere birlikte katılın: kısa bir yürüyüş, birlikte bir yemek.
• Uyku düzenini korumaya yardım edin.
• Evde ilaçları ve zarar verebilecek araçları güvenli bir yerde saklayın.
• Kendi yorgunluğunuzu da fark edin; yakınların da desteğe ihtiyacı olabilir.

Tedavi nasıl izlenir?

Tedavi süresince belirtiler düzenli aralıklarla ölçeklerle değerlendirilir. İlaç kullanılıyorsa etkinin başlaması birkaç hafta sürebilir; bu dönemde görüşmeler daha sık yapılır. İyileşme sağlandıktan sonra da tedavi bir süre sürdürülür ve ardından kademeli olarak sonlandırılır.

Okul ve iş yaşamında depresyon

Depresyon döneminde enerji ve odaklanma azaldığı için okul ve iş performansı geçici olarak düşebilir. Kişinin onayıyla okulla ya da iş yeriyle yapılan geçici düzenlemeler, örneğin ödev ya da iş yükünün bir süre hafifletilmesi ve esnek çalışma saatleri, iyileşme sürecini kolaylaştırır. Okula ya da işe tamamen ara vermek ise çoğu zaman sosyal bağların kopmasına ve günlük düzenin bozulmasına yol açtığı için önerilmez.