DEHB tedavisi

Temel bilgiler

DEHB nedir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, beynin dikkat, planlama, dürtü kontrolü ve zaman yönetimiyle ilgili işlevlerini etkileyen nörogelişimsel bir durumdur. Kişinin zekâsıyla ya da isteğiyle ilgili değildir; DEHB'li bireyler çoğu zaman meraklı, yaratıcı ve enerjik kişilerdir. Güçlük, ilgi çekmeyen işlere dikkati sürdürmekte, işleri planlamakta ve dürtüleri frenlemekte ortaya çıkar.

Üç görünüm

Dikkatsizlik ağırlıklı görünüm, özellikle kız çocuklarında ve erişkinlerde gözden kaçabilir; çünkü dışarıdan dikkat çeken bir hareketlilik yoktur.

Yaşa göre görünüm

Okul öncesi: Aşırı hareketlilik, tehlikeyi düşünmeden davranma ve sık kazalar öne çıkar. Bu yaşta tanı koymak dikkat gerektirir; çünkü hareketlilik gelişimin olağan bir parçası olabilir.

Okul çağı: Derste dikkat dağınıklığı, yönergeleri kaçırma, ödevleri bitirememe, eşyaları kaybetme, sırasını beklememe ve arkadaşlık sorunları en sık görülen belirtilerdir.

Ergenlik: Hiperaktivite genellikle azalır ve iç huzursuzluğa dönüşür. Erteleme, zaman yönetimi güçlüğü, dürtüsel kararlar ve riskli davranışlar öne çıkar. Okul başarısında düşüş ve özgüven sorunları sık görülür.

Erişkinlik: Toplantılarda odaklanamama, işleri son dakikaya bırakma, randevuları ve faturaları unutma, dağınıklık, sık iş değiştirme ve trafikte dikkatsizlik gibi güçlükler görülebilir. Erişkinlikte ilk kez fark edilen DEHB'de belirtilerin çocukluktan beri var olduğunun gösterilmesi gerekir.

Neden ortaya çıkar?

DEHB'nin en önemli nedeni kalıtımdır; ailesel geçiş belirgindir. Erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve gebelikte sigara ya da alkole maruz kalma riski artırır. Şekerli gıdalar, ekranlar ya da ebeveyn tutumları DEHB'ye neden olmaz; ancak düzensiz uyku ve uzun süreli ekran kullanımı belirtileri belirginleştirebilir.

Tanı süreci

DEHB tanısı tek bir testle konmaz. Tanı süreci şunları içerir:

1. Gelişim öyküsünü ve belirtilerin başlangıcını içeren ayrıntılı klinik görüşme
2. Ebeveyn ve öğretmenden, erişkinlerde kişinin kendisinden ve gerekirse yakınlarından alınan ölçekler
3. Gerektiğinde MOXO dikkat testi gibi nesnel ölçümler
4. Uyku sorunları, kaygı, depresyon, öğrenme güçlükleri ve madde kullanımı gibi benzer belirtiler yaratabilecek ya da eşlik edebilecek durumların değerlendirilmesi

Tedavi seçenekleri

Bilgilendirme ve beceri çalışmaları

Tedavinin ilk adımı, kişinin ve ailenin DEHB'yi anlamasıdır. Ardından planlama, zaman yönetimi ve organizasyon becerileri üzerinde çalışılır: görev listeleri, takvimler, hatırlatıcılar, işleri küçük parçalara bölmek ve çalışma ortamını sadeleştirmek gibi.

Ebeveyn eğitimi

Okul öncesi ve okul çağındaki çocuklarda ebeveyn danışmanlığı, tedavinin temel taşlarından biridir. Net yönergeler, tutarlı rutinler ve olumlu davranışların pekiştirilmesi üzerinde çalışılır.

İlaç tedavisi

Okul çağındaki çocuklarda, ergenlerde ve erişkinlerde, belirtiler orta ve ağır düzeydeyse ilaç tedavisi etkinliği en iyi bilinen yöntemlerdendir. İlaç seçimi, doz ayarı ve izlem hekim tarafından yapılır; büyüme, iştah, uyku, nabız ve tansiyon düzenli olarak kontrol edilir.

Okul ve iş düzenlemeleri

Öne oturma, yönergelerin yazılı verilmesi, uzun görevlerin bölünmesi, sınavlarda ek süre gibi okul düzenlemeleri; erişkinlerde ise sessiz bir çalışma ortamı, yazılı görev tanımları ve düzenli kısa aralar işe yarar.

Muayenede size neler sorulur?

Dikkat güçlüğüyle başvurduğunuzda doktorunuz tabloyu anlamak için pek çok konuda bilgi isteyecektir. Önceden düşünmeniz görüşmeyi kolaylaştırır:

• Belirtiler ilk kez ne zaman fark edildi? İlkokulda öğretmenler neler söylerdi?
• Dalgınlık ve hareketlilik evde, okulda ya da işte, arkadaş ortamında nasıl görünüyor?
• Gece kaç saat uyuyor, uykuya dalmakta zorluk var mı?
• Okuma, yazma ya da matematikte ayrıca zorlanma var mı?
• Ailede benzer güçlükler yaşayan biri var mı?
• Kaygı, mutsuzluk ya da öfke sorunları eşlik ediyor mu?
• Daha önce bir değerlendirme ya da tedavi yapıldı mı?

Çocuklar için eski karneler ve öğretmen notları, erişkinler için ise çocukluk dönemine dair aile bilgisi tanı açısından çok değerlidir.

Eşlik eden durumlar

DEHB'li kişilerin önemli bir bölümünde başka güçlükler de bulunur. Okuma, yazma ve matematikte özgül öğrenme güçlükleri, karşı gelme ve öfke sorunları, kaygı, tikler, uyku sorunları ve ergenlikte ya da erişkinlikte depresyon en sık görülenlerdir. Erişkinlerde alkol ve madde kullanımı da dikkat edilmesi gereken bir durumdur. Eşlik eden durumların tanınması, tedavi planının doğru kurulması için önemlidir; bazen kişiyi en çok zorlayan şey dikkat sorunu değil, ona eşlik eden başka bir güçlüktür.

Tedavi nasıl izlenir?

Tedavi başladıktan sonra düzenli kontrol görüşmeleri yapılır. Bu görüşmelerde ebeveyn ve öğretmen ölçekleri ya da erişkinlerde kişinin kendi değerlendirmesi tekrarlanır; okul ya da iş performansı, aile ilişkileri, uyku ve iştah konuşulur. İlaç kullanılıyorsa boy, kilo, nabız ve tansiyon ölçülür. Tedavinin gerekip gerekmediği, özellikle çocuk ve ergenlerde, belirli aralıklarla yeniden değerlendirilir; gençlerin bir kısmında ilerleyen yıllarda ilaçsız sürdürmek mümkün olur.

Aileler için öneriler

• Günlük rutinleri sabit tutun ve görünür kılın; resimli ya da yazılı çizelgeler kullanın.
• Yönergeleri kısa ve tek tek verin; göz teması kurun.
• Ödevleri kısa bölümlere ayırın ve aralara hareket molaları ekleyin.
• Olumlu davranışları hemen fark edip söyleyin.
• Cezalar yerine önceden bilinen, kısa ve tutarlı sonuçlar kullanın.
• Çocuğunuzun güçlü yanlarını ve ilgi alanlarını destekleyin; özgüveni korumak tedavinin önemli bir parçasıdır.

Üniversite ve iş yaşamında DEHB

Lise yıllarında ailenin ve okulun sağladığı düzen ortadan kalktığında, DEHB'li gençlerin bir kısmı üniversitede ya da iş yaşamının ilk yıllarında belirgin biçimde zorlanır. Derslere devamsızlık, ödevlerin ve projelerin son dakikaya kalması, sınav dönemlerinde yoğun stres ve iş yerinde sık hatalar bu dönemin tipik güçlükleridir. Bu gençlerle dijital takvim ve hatırlatıcılar kullanmak, büyük işleri küçük adımlara bölmek, düzenli bir uyku saati belirlemek ve gerektiğinde üniversitenin engelli öğrenci birimiyle iletişime geçmek gibi pratik çözümler üzerinde çalışırız.