Kısaca
Tikler hareket ve ses tikleri olarak ikiye ayrılır. Bir yıldan kısa sürenler geçici, uzun sürenler süregen tik bozukluğu olarak adlandırılır; birden fazla hareket tiki ile en az bir ses tikinin bir yıldan uzun sürmesi Tourette sendromunu düşündürür. Hafif tiklerde bilgilendirme yeterlidir; rahatsız edici tiklerde davranışsal tedavi ilk seçenektir.
Temel bilgiler
| Başlık | Bilgi |
|---|---|
| Başlangıç | Çoğunlukla 5–7 yaş |
| En yoğun dönem | Genellikle 10–12 yaş |
| Seyir | Pek çok kişide ergenlik sonunda belirgin azalma |
| İlk seçenek | Bilgilendirme; gerekirse davranışsal tedavi |
| Sık eşlik eden | Dikkat eksikliği, takıntılar, kaygı |
Tik türleri
| Tür | Basit | Karmaşık |
|---|---|---|
| Hareket tikleri | Göz kırpma, burun kırıştırma, omuz silkme | Zıplama, dokunma, el kol hareketlerini dizi hâlinde yapma |
| Ses tikleri | Boğaz temizleme, burun çekme, kısa sesler | Sözcük ya da hece tekrarları, duyulanı tekrarlama |
Sözlük
- Öncül dürtü: Tikten hemen önce bedende hissedilen kaşıntı, gerginlik ya da “tamamlanmamışlık” duygusu.
- Bastırma: Tikin kısa süreliğine tutulması; çoğu zaman ardından tikin artmasıyla sonuçlanır.
- Karşıt hareket: Tikle aynı anda yapılamayan ve dışarıdan fark edilmeyen hareket; davranışsal tedavinin temelidir.
- Dalgalanma: Tiklerin haftalar ve aylar içinde artıp azalması.
Geçici tik, süregen tik, tourette
| Tanı | Ölçüt |
|---|---|
| Geçici tik bozukluğu | Tikler bir yıldan kısa süredir var |
| Süregen hareket ya da ses tiki bozukluğu | Yalnızca bir tür tik bir yıldan uzun süredir var |
| Tourette sendromu | Birden fazla hareket tiki ve en az bir ses tiki bir yıldan uzun süredir var; 18 yaşından önce başlamış |
Tikleri artıran ve azaltan durumlar
| Artıranlar | Azaltanlar |
|---|---|
| Heyecan, stres, yorgunluk | Bir etkinliğe yoğun odaklanma |
| Uykusuzluk | Spor, müzik, el becerisi gerektiren uğraşlar |
| Uzun süreli ekran kullanımı | Dinlenmiş ve sakin olma |
| Hastalık dönemleri | Uyku (tikler genellikle uykuda görülmez) |
| Bazı kişilerde kafein | Tiklere dikkat çekilmemesi |
Yanlış bilinenler
| Yaygın inanış | Doğrusu |
|---|---|
| Tikler kötü bir alışkanlıktır | Tikler istem dışıdır |
| Uyarırsak bırakır | Uyarmak çoğu zaman tikleri artırır |
| Tourette hep uygunsuz söz söylemek demektir | Bu belirti tanı alanların yalnızca küçük bir kısmında görülür |
| Tikler zekâyı etkiler | Tikler zekâyı etkilemez |
Neden ortaya çıkar?
Tikler, beynin hareketleri başlatan ve durduran devrelerinin gelişim sürecindeki farklılıklarıyla ilişkilidir. Ailesel yatkınlık güçlüdür ve erkeklerde daha sık görülür. Stres tikleri tetikleyebilir ama nedeni değildir.
Tanı süreci
Tanı klinik gözleme ve öyküye dayanır. Kişiler muayenede tiklerini bastırabildiği için evde çekilmiş kısa videolar çok değerlidir. Tiklerin şiddeti standart ölçeklerle belirlenir. Eşlik edebilecek DEHB, OKB ve kaygı değerlendirilir. Tiklere benzeyen diğer hareket bozukluklarından kuşkulanıldığında nörolojiyle iş birliği yapılır.
Tedavi seçenekleri
| Yöntem | Ne zaman? |
|---|---|
| Bilgilendirme ve izlem | Hafif, yaşamı kısıtlamayan tikler |
| Kapsamlı davranışsal müdahale | Rahatsız eden, utandıran ya da ağrıtan tikler |
| Eşlik eden durumların tedavisi | Dikkat ya da takıntılar daha çok zorluyorsa |
| İlaç tedavisi | Ağır tikler ve davranışsal tedaviye yetersiz yanıt |
Kapsamlı davranışsal müdahale, bilişsel davranışçı terapi ilkelerine dayanır: Kişi öncül dürtüyü fark etmeyi ve o anda bir karşıt hareket uygulamayı öğrenir. Ağır durumlarda ilaç tedavisi seçenekler arasındadır.
Erişkinlikte tikler
Tiklerin büyük kısmı ergenliğin sonuna doğru azalır; ancak bir kısım kişide erişkinlikte de sürer. Erişkinlerde tikler iş görüşmelerinde, toplantılarda ve sosyal ortamlarda utanca yol açabilir. Davranışsal tedavi erişkinlerde de etkilidir. Erişkinlikte ilk kez ortaya çıkan tik benzeri hareketler ise ayrıntılı nörolojik değerlendirme gerektirir.
Okulda ve iş yerinde
Öğretmenin tikleri bilmesi, çocuğun sınıfta uyarılmasını ya da alay edilmesini önler. Gerektiğinde kısa molalar ve sınavlarda ayrı ortam gibi düzenlemeler yapılabilir. Erişkinlerde iş yerinde kısa bir bilgilendirme, kişinin kendini daha rahat hissetmesini sağlar.
Davranışsal tedavi nasıl ilerler?
Kapsamlı davranışsal müdahale, genellikle sekiz ile on seans arasında süren yapılandırılmış bir programdır. İlk seanslarda kişiyle birlikte tiklerin bir listesi çıkarılır ve en çok rahatsızlık veren tik ilk hedef olarak seçilir. Ardından kişi, o tikten hemen önce bedeninde ne hissettiğini fark etmeyi öğrenir; bu farkındalık, aynanın karşısında ya da video kaydıyla çalışılarak güçlendirilir. Sonraki adımda tikle aynı anda yapılamayan, dışarıdan fark edilmeyen bir karşıt hareket seçilir ve kişi bu hareketi öncül dürtü geldiğinde yaklaşık bir dakika uygular. Örneğin baş sallama tiki için boyun kaslarını hafifçe gererek başı sabit tutmak, burun çekme tiki için ağzı kapatıp burundan yavaşça nefes almak kullanılabilir. Bu beceri günlük yaşamda tekrar edildikçe tikin sıklığı ve şiddeti azalır. Çocuklarda ebeveynler, çabayı fark edip takdir ederek sürece katılır.
Tiklerin duygusal etkileri
Tiklerin kendisi çoğu zaman zararsızdır; ancak tiklere verilen tepkiler, özellikle çocuklarda ve ergenlerde, utanç, kaygı ve özgüven kaybına yol açabilir. Sürekli izlendiğini hissetmek, arkadaşların soruları ve tikleri bastırmak için harcanan çaba yorucudur. Bu nedenle değerlendirmede yalnızca tiklerin sıklığına değil, kişinin tiklerden ne kadar etkilendiğine de bakılır. Bazen hafif tikleri olan biri yoğun destek gerektirirken belirgin tikleri olan bir başkası yalnızca bilgilendirmeyle rahatlayabilir.
Aileler için öneriler
- Tiklere dikkat çekmeyin; çocuğu durdurmaya çalışmayın.
- Tik sırasında konuşmayı olağan biçimde sürdürün.
- Kardeşlerin ve akrabaların taklit etmesine ya da yorum yapmasına izin vermeyin.
- Uyku, ekran süresi ve fiziksel etkinlik dengesine dikkat edin.
- Tiklerin arttığı ve azaldığı dönemleri birkaç hafta boyunca not edin.
- Çocuğunuzun ilgi alanlarını ve güçlü yanlarını öne çıkarın.
Okul öncesi dönemde tikler
Okul öncesi dönemde başlayan basit tikler çoğunlukla geçicidir. Bu yaşta çocuk tiklerinin farkında değildir; bu nedenle en önemli adım, ailenin sakin kalması ve tiklere dikkat çekmemesidir. Tikler birkaç aydan uzun sürerse, artarsa ya da ses tikleri eklenirse değerlendirme yapılmalıdır.
Muayenede size neler sorulur?
- Tikler ne zaman başladı, hangi tikler görüldü?
- Tiklerden önce bedende bir his oluyor mu?
- Hangi durumlarda artıyor, hangi durumlarda azalıyor?
- Tikler ağrıya, utanca ya da alaya yol açıyor mu?
- Dikkat, takıntı ya da kaygı sorunları var mı?
- Ailede tik öyküsü var mı?
Sık sorulanlar
Hayır. Tikler bir hastalık etkeninden kaynaklanmaz.
Uzun süre bastırmaya çalışmak yorucudur ve ardından tikler artabilir. Davranışsal tedavideki karşıt hareketler bastırmaktan farklıdır.
Pek çok kişide ergenliğin sonuna doğru belirgin biçimde azalır.
Bazı kişilerde artırabilir; bu durumda azaltmak yararlıdır.
Tikler birkaç aydan uzun sürüyorsa, ses tikleri eklendiyse, tikler ağrıya, utanca ya da alaya yol açıyorsa ya da dikkat ve takıntı sorunları eşlik ediyorsa değerlendirme önerilir.
Bazı çocuklar bunu ister ve kısa bir açıklama merakı azaltır. Karar çocuğun kendisine ait olmalıdır.
Evet. Stresli dönemlerde tikler geçici olarak artabilir; dönem geçince çoğunlukla önceki düzeyine iner.
Tikler ani ve amaçsızdır; takıntılara bağlı ritüeller ise bir kaygıyı azaltmak için belli kurallara göre yapılır. İkisi birlikte de görülebilir.
Evet. Erişkinlikte ilk kez ortaya çıkan tik benzeri hareketlerde ayrıntılı nörolojik değerlendirme gerekir.
Her ilacın olası yan etkileri vardır; bu nedenle ilaç yalnızca ağır tiklerde ve yararları ile olası yan etkileri ayrıntılı olarak konuşulduktan sonra düşünülür.