Ebeveyn danışmanlığı

Temel bilgiler

Hangi durumlarda başvurulur?

Bu durumların bir kısmı, DEHB, anksiyete bozuklukları ya da otizm spektrum bozukluğu gibi bir tanının parçası olabilir. Bu nedenle danışmanlık öncesinde çocuğun ayrıntılı bir değerlendirmesi yapılır.

Sözlük

• Olumlu pekiştirme: İstenen davranışın ardından çocuğun hoşuna gidecek bir sonuç sağlanarak davranışın artırılması.
• Doğal sonuç: Davranışın kendiliğinden doğurduğu sonuç; örneğin montunu almayan çocuğun üşümesi.
• Mantıksal sonuç: Davranışla bağlantılı, önceden belirlenmiş sonuç; örneğin oyuncağı fırlatan çocuğun o oyuncakla kısa süre oynayamaması.
• Görmezden gelme: Tehlikesiz, dikkat çekmeye yönelik davranışlara tepki verilmemesi.
• Etkili komut: Kısa, açık ve olumlu biçimde verilen yönerge.
• Özel oyun zamanı: Ebeveynin her gün kısa bir süre, yönlendirmeden çocuğun oyununa katıldığı zaman.

Görüşmeler nasıl ilerler?

İlk görüşmede ailenin günlük düzeni, çocuğun gelişim öyküsü, zorlanılan durumlar ve ebeveynlerin bu durumlara nasıl tepki verdiği ayrıntılı olarak konuşulur. Ebeveynlerden birkaç gün boyunca sorunlu davranışların ne zaman, nerede ve hangi olayların ardından ortaya çıktığını not etmeleri istenebilir. Bu notlar, davranışın arkasındaki örüntüyü görmeyi kolaylaştırır. Sonraki görüşmelerde her seferinde bir ya da iki beceri üzerinde durulur: önce olumlu etkileşimi artırmak, sonra açık kurallar ve etkili komutlar vermek, ardından tutarlı sonuçlar uygulamak. Her görüşmede bir önceki haftanın uygulamaları değerlendirilir, işe yaramayan noktalar birlikte düzeltilir.

Yaşa göre odak

Olumlu disiplin

Olumlu disiplin, cezaya dayalı yöntemler yerine çocuğa ne yapması gerektiğini öğretmeye odaklanır. Bağırmak, tehdit etmek ve fiziksel ceza kısa vadede davranışı durdursa da uzun vadede çocuğun kaygısını, öfkesini ve ebeveyne olan güvensizliğini artırır. Olumlu disiplinde kurallar az, açık ve çocuğun anlayabileceği biçimde konur. Kurala uyulduğunda bu fark edilir ve söylenir; uyulmadığında önceden bilinen, sakin ve kısa süreli bir sonuç uygulanır. En önemli öğe tutarlılıktır: Aynı davranışa her seferinde ve her iki ebeveyn tarafından aynı tepkinin verilmesi.

Ödül ve sonuç sistemleri

Ödül çizelgeleri, özellikle okul çağındaki çocuklarda istenen davranışları artırmak için etkili bir araçtır. Çizelgede az sayıda, açık tanımlanmış hedef davranış yer alır: “Sabah yedi buçukta kahvaltı masasında olmak” gibi. Çocuk bu davranışı gösterdiğinde puan ya da yıldız kazanır; biriken puanlar önceden birlikte belirlenen küçük ödüllere dönüştürülür. Ödüllerin maddi olması gerekmez; ebeveynle birlikte bir oyun, parkta fazladan zaman ya da akşam yemeğini seçme hakkı da olabilir. Sistem birkaç hafta sonra gözden geçirilir; davranış yerleştiğinde yeni bir hedefe geçilir.

Ekran ve uyku düzeni

Ekran kullanımı ve uyku, pek çok ailede en sık çatışma konularıdır. Danışmanlıkta ailenin kendi değerlerine uygun, tüm aile üyelerini kapsayan bir ekran planı hazırlanır. Yatmadan önceki saatte ekranların kapatılması, yatak odasında ekran bulundurulmaması ve hafta içi ile hafta sonu için farklı ama öngörülebilir kurallar konması önerilir. Düzenli uyku saatleri, çocuğun duygusal dengesini, dikkatini ve davranışlarını doğrudan etkiler.

Ebeveynler arasında uyum

Çocuğun davranışlarına ebeveynlerin farklı tepkiler vermesi çok sık görülür; biri daha sıkı, diğeri daha esnek olabilir. Bu fark, çocuğun kuralları sınamasına ve ebeveynler arasında gerginliğe yol açar. Danışmanlıkta ebeveynler, öncelikli kurallar ve sonuçlar üzerinde birlikte anlaşır. Anlaşmazlıklar çocuğun yanında değil, baş başa konuşulur. Boşanmış ebeveynlerde de çocuğun iki evinde benzer temel kuralların uygulanması hedeflenir.

Ebeveynin kendi yükü

Zorlanan bir çocuğa sürekli destek olmak, ebeveyn için yorucudur. Uykusuzluk, suçluluk, çaresizlik ve kendini yetersiz hissetme sık görülür. Danışmanlıkta ebeveynin kendi duyguları da dinlenir; kısa dinlenme araları, sosyal destek ve gerektiğinde ebeveynin kendisi için yardım alması konuşulur. Ebeveynin kendi kaygısı ya da depresyonu varsa bunun tedavi edilmesi çocuğun iyileşmesini de kolaylaştırır.

Diğer tedavilerle birlikte

Ebeveyn danışmanlığı, küçük çocuklarda çoğu zaman ilk ve tek tedavi olarak yeterlidir. Daha büyük çocuklarda ve ergenlerde ise bireysel bilişsel davranışçı terapi ile birlikte yürütülür. Tüm aileyi kapsayan bir çalışma gerektiğinde aile temelli tedaviler planlanır. Gerekli durumlarda ilaç tedavisi de bu sürece eşlik edebilir.

Yanlış bilinenler

Tedavi nasıl izlenir?

Başlangıçta belirlenen hedef davranışların sıklığı haftalık olarak izlenir. Öfke nöbetlerinin sayısı, sabah hazırlığının süresi, ödev saatlerinde çıkan tartışmalar gibi somut göstergeler not edilir. Ebeveynlerin kendilerini ne kadar yeterli hissettikleri de düzenli olarak sorulur. Hedeflere ulaşıldıkça görüşmeler seyrekleştirilir.

Özel oyun zamanı nasıl uygulanır?

Özel oyun zamanı, ebeveyn danışmanlığında sıkça önerilen basit ama etkili bir uygulamadır. Her gün aynı saatte, on ile on beş dakika süreyle ebeveyn yalnızca bir çocuğuyla oynar. Bu sürede oyunu çocuk seçer ve yönetir; ebeveyn soru sormaz, öğretmeye ya da düzeltmeye çalışmaz. Bunun yerine çocuğun yaptıklarını anlatır (“Kuleyi daha da yükseltiyorsun”), olumlu davranışları fark edip söyler ve ilgisini çocuğa verir. Telefon ve televizyon bu süre boyunca kapalıdır. Birkaç hafta düzenli uygulandığında çocuğun ebeveynle iş birliği yapma isteği artar ve diğer yöntemlerin etkisi kolaylaşır.

Muayenede size neler sorulur?

• Sizi en çok zorlayan davranışlar neler, ne zamandan beri sürüyor?
• Bu davranışlar en çok hangi saatlerde ve hangi ortamlarda ortaya çıkıyor?
• Şu ana kadar neler denediniz?
• Ebeveynler olarak aynı kuralları uyguluyor musunuz?
• Evde günlük düzen nasıl, uyku ve ekran saatleri nasıl?
• Siz kendinizi nasıl hissediyorsunuz?