OKB tedavisi

Temel bilgiler

Sözlük

Bu sayfada sık geçen kavramların kısa açıklamaları:

• Takıntı (obsesyon): İstemeden akla gelen, sıkıntı veren ve kovulmaya çalışıldıkça yapışkanlaşan düşünce, imge ya da dürtü.
• Zorlantı (kompulsiyon): Takıntının yarattığı sıkıntıyı hafifletmek için yapılan, kuralları kişiye göre değişen tekrarlayıcı davranış ya da içten yapılan zihinsel eylem.
• Ritüel: Zorlantının belirli bir sıra ve sayıya bağlanmış biçimi; örneğin elleri tam yedi kez sabunlamak.
• Güvence arama: Kaygıyı yatıştırmak için başkalarına aynı soruyu tekrar tekrar sormak.
• Maruz bırakma: Korkulan duruma kontrollü ve kademeli biçimde yaklaşmak.
• Tepki önleme: Maruz kalındığında ritüeli yapmadan beklemek.

Takıntıların yaygın konuları

Yaşa göre görünüm

Yanlış bilinenler

Neden ortaya çıkar?

Beynin hata algılama ve davranışı durdurma işlevleriyle ilgili devrelerinin farklı çalıştığı bilinmektedir. Aile bireylerinde benzer belirtiler ya da tikler bulunması yatkınlığı artırır. Yoğun stres dönemleri, örneğin bir taşınma, bir hastalık ya da bir kayıp, ilk belirtilerin ortaya çıkmasına ya da var olanların şiddetlenmesine zemin hazırlayabilir. Çocuklarda seyrek de olsa belirtilerin bir boğaz enfeksiyonunu izleyen günlerde aniden patlak verdiği görülür; bu tablo ayrıca tıbbi inceleme gerektirir.

Tanı adımları

1. Takıntı ve ritüellerin içeriğini, gün içinde kapladığı zamanı ve yaşamı nasıl kısıtladığını ortaya koyan görüşme
2. Yale-Brown ölçeği ile ağırlığın sayısal olarak belirlenmesi
3. Tik, kaygı, depresyon ve otizm spektrumundaki tekrarlayıcı davranışlar gibi benzer ya da eşlik eden durumların ayırt edilmesi
4. Ailenin ritüellere ne ölçüde katıldığının belirlenmesi
5. Gerekli durumlarda tıbbi değerlendirme

Tedavi yöntemlerinin karşılaştırması

Maruz bırakma ve tepki önleme, bilişsel davranışçı terapinin OKB'ye uyarlanmış biçimidir. Gerektiğinde ilaç tedavisi ve aile temelli görüşmeler plana eklenir.

Ailenin yapabilecekleri

Yapılması önerilenler:

• Takıntıyı kişiden ayırarak konuşmak: “Bu OKB'nin sesi”
• Tedavide belirlenen plana göre ritüellere katılımı adım adım azaltmak
• Atılan her cesur adımı fark edip takdir etmek
• Stresli dönemlerde belirtilerin artabileceğini bilmek ve sabırlı olmak

Kaçınılması önerilenler:

• Ritüelleri alayla ya da öfkeyle karşılamak
• “Mantıksız olduğunu bilmiyor musun?” gibi tartışmalara girmek
• Ritüellere katılmayı bir anda ve habersiz kesmek
• Her soruya yeniden güvence vermek

Okulda ve iş yerinde

Ritüeller yalnızca evde kalmaz. Okulda defter sayfasını defalarca yeniden yazmak, sınav kâğıdındaki yanıtları tekrar tekrar kontrol ederken süreyi kaçırmak, ortak tuvaletleri kullanamamak ya da sıra arkadaşının eşyalarına dokunamamak sık karşılaşılan durumlardır. İş yerinde ise e-postaları göndermeden önce defalarca okumak, kapıyı ya da bilgisayarı kapatıp kapatmadığını kontrol etmek için geri dönmek ve ortak alanlardan kaçınmak verimliliği düşürür. Kişinin izniyle öğretmene ya da yöneticiye kısa bir bilgi vermek, bu davranışların tembellik ya da dikkatsizlik olarak yorumlanmasını önler.

Tedavinin aşamaları

1. Tanışma ve bilgilendirme: OKB döngüsü sade bir dille anlatılır; takıntı ile kişi arasına mesafe konur.
2. Liste çıkarma: Bütün takıntılar ve ritüeller yazılır, her birine bir sıkıntı puanı verilir.
3. Basamak hazırlama: Liste, en hafiften en zora doğru sıralanır.
4. Yüzleşme çalışmaları: Her basamakta kişi ritüeli yapmadan bekler; sıkıntının yükselip sonra azaldığını gözler.
5. Ev çalışmaları: Seanslar arasında aynı adımlar günlük yaşamda tekrarlanır.
6. Kapanış: İlerleme ölçülür, yeniden artış belirtileri ve o zaman yapılacaklar yazıya dökülür.

Yineleme önleme planında neler yer alır?

• Kişiye özgü erken uyarı işaretleri: örneğin el yıkama süresinin yeniden uzaması
• Stresli dönemler için hatırlatma notları
• Bu dönemlerde yeniden uygulanacak basamaklar
• Ne zaman doktora başvurulacağına dair net bir eşik

Muayenede size neler sorulur?

• Hangi düşünceler istemeden aklınıza geliyor?
• Bu düşünceler geldiğinde ne yapıyorsunuz, ritüeller ne kadar sürüyor?
• Ritüeli yapamadığınızda ne oluyor?
• Evde başkaları da bu ritüellere katılıyor mu?
• Belirtiler bir anda mı başladı, yavaş yavaş mı?
• Tikler ya da başka zorluklar eşlik ediyor mu?

Tedavi nasıl izlenir?

Yale-Brown ölçeği birkaç haftada bir yinelenir. Ritüellere ayrılan sürenin kısalması, kaçınılan yerlere ve işlere dönülebilmesi ve ölçek puanının düşmesi ilerlemenin göstergeleridir. Tedavinin sonunda kişiyle birlikte, belirtilerin yeniden kıpırdandığını fark ettiğinde neler yapacağını yazan bir plan hazırlanır.