TSSB tedavisi

Temel bilgiler

Hangi olaylar travmatik olabilir?

Doğal afetler, ağır kazalar, fiziksel ya da cinsel saldırı, istismar, aile içi şiddete tanık olma, savaş ve zorunlu göç, bir yakının ani ve beklenmedik ölümü, ağır tıbbi işlemler ve yoğun bakım deneyimleri travmatik etki yaratabilecek olaylardır. Olayı doğrudan yaşamak kadar, çok yakın birinin başına geldiğine tanık olmak ya da bunu öğrenmek de travmatik olabilir.

Sözlük

• Travmatik olay: Kişinin ya da yakınının yaşamının veya beden bütünlüğünün ciddi tehdit altına girdiği olay.
• Yeniden yaşama: Olayın görüntülerinin, seslerinin ya da duygularının istemeden ve canlı biçimde geri gelmesi.
• Tetikleyici: Olayı hatırlatan ve yoğun tepkiye yol açan ses, koku, yer ya da durum.
• Kaçınma: Olayı hatırlatan her şeyden uzak durma çabası.
• Aşırı uyarılmışlık: Sürekli tetikte olma, kolay irkilme, uyuyamama.

Olağan tepki ile TSSB arasındaki fark

Dört belirti grubu

1. Yeniden yaşama: İstem dışı anılar, kâbuslar, olayı yeniden yaşıyormuş gibi hissetme, tetikleyicilerle karşılaşınca yoğun sıkıntı ve bedensel tepkiler
2. Kaçınma: Olayı hatırlatan yerlerden, kişilerden, konuşmalardan, düşüncelerden uzak durma
3. Düşünce ve duygularda olumsuz değişiklikler: Süreğen korku, suçluluk, utanç; “dünya tamamen tehlikeli” gibi inançlar; sevilen şeylere ilgisizlik; başkalarından kopukluk
4. Aşırı uyarılmışlık: Sinirlilik, öfke patlamaları, odaklanma güçlüğü, uykusuzluk, kolay irkilme, riskli davranışlar

Yaşa göre görünüm

Yanlış bilinenler

Tanı süreci

Değerlendirmenin ilk sorusu, kişinin bugün güvende olup olmadığıdır. Süregen bir şiddet ya da istismar varsa öncelik korumadır. Ardından olay, sonrasında yaşananlar ve belirtiler ayrıntılı olarak ele alınır; ancak kişi olayın ayrıntılarını anlatmaya zorlanmaz. Yaşa uygun travma ölçekleriyle belirtilerin şiddeti belirlenir. Eşlik edebilecek depresyon, kaygı, uyku sorunları ve madde kullanımı değerlendirilir.

Tedavi seçenekleri

Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ve EMDR terapisi, çocuklarda ve erişkinlerde etkinliği en iyi gösterilmiş yöntemlerdir. Küçük çocuklarda aile temelli çalışmalar tedavinin merkezinde yer alır. Gerektiğinde ilaç tedavisi terapiyi destekler.

İlk günlerde yapılabilecekler

Olaydan hemen sonraki günlerde en önemli şey güvenliğin sağlanması, temel ihtiyaçların karşılanması ve sevdiklerin yanında olmaktır. Günlük düzeni olabildiğince sürdürmek, uykuya ve beslenmeye özen göstermek, haber görüntülerinin tekrar tekrar izlenmesini sınırlamak ve kişiyi konuşmaya zorlamadan dinlemeye hazır olmak yararlıdır. Çocuklara kısa, doğru ve yaşlarına uygun açıklamalar yapmak, onların kafasındaki boşlukları korkutucu hayallerle doldurmalarını önler. İlk günlerde rutin olarak ayrıntılı anlatıma dayalı “olay sonrası konuşma” seanslarının herkese uygulanması önerilmez; destek, kişinin gereksinimine göre sunulmalıdır.

Yakınlar için öneriler

• Kişiyi olayı anlatmaya zorlamayın; anlatmak istediğinde dinleyin.
• Tepkilerini küçümsemeyin; “artık geçti, unut” gibi sözlerden kaçının.
• Günlük düzeni ve uyku saatlerini korumaya yardım edin.
• Çocuklarda gerileme davranışlarını cezalandırmayın.
• Kendi tepkileriniz için de destek alın; yakınlar da aynı olaydan etkilenmiş olabilir.

Erişkinlerde TSSB

Erişkinlerde travma sonrası tepkiler çoğu zaman iş ve aile sorumlulukları arasında gözden kaçar. Kişi kâbuslarını “yorgunluk”, sinirliliğini “stres”, kaçınmasını “tercih” olarak açıklayabilir. Trafik kazası geçiren biri aylarca araç kullanmaktan uzak durabilir; bir saldırıya uğrayan kişi akşamları dışarı çıkmayı bırakabilir. Bu kısıtlamalar zamanla genişler ve yaşam alanını daraltır. Alkol ya da sakinleştirici ilaçlarla uykuya dalmaya çalışmak sık görülür ve tabloyu ağırlaştırır. Erişkinlerde de travma odaklı terapiler etkilidir; tedaviye başlamak için “çok geç” diye bir dönem yoktur.

Uyku ve kâbuslar

Uyku sorunları TSSB'de en çok yıpratan belirtilerden biridir. Uykuya dalmakta güçlük, sık uyanma ve kâbuslar gündüz yorgunluğuna, sinirliliğe ve odaklanma güçlüğüne yol açar. Düzenli uyku saatleri, yatmadan önce ekran ve haber izlemenin azaltılması, gevşeme egzersizleri ilk adımlardır. Kâbuslar sürüyorsa terapide kâbus senaryosunu yeniden yazmaya dayanan çalışmalar yapılabilir; gerekli durumlarda kısa süreli ilaç desteği konuşulur.

Tedavi nasıl izlenir?

Belirtilerin şiddeti tedavi başında ve belirli aralıklarla aynı ölçekle yeniden değerlendirilir. Kâbusların sıklığı, kaçınılan yerlerin sayısı, uyku süresi ve günlük işlevsellik izlenen başlıca göstergelerdir. İlerleme yavaşsa tedavi planı birlikte gözden geçirilir.

Okulda ve iş yerinde

Travma sonrası dönemde çocukların dikkat ve öğrenme kapasitesi geçici olarak azalabilir. Öğretmenin durumdan haberdar olması, ödev ve sınav yükünün kısa bir süre için hafifletilmesi ve çocuğun kendini güvende hissettiği bir yetişkinin okulda belirlenmesi toparlanmayı kolaylaştırır. Erişkinlerde ise işe dönüş zamanı ve biçimi kişiyle birlikte planlanır; kademeli dönüş çoğu zaman daha iyi sonuç verir.

Muayenede size neler sorulur?

• Şu anda güvende misiniz?
• Olaydan sonra neler değişti?
• Kâbuslar, istem dışı anılar ya da irkilmeler oluyor mu?
• Nelerden kaçınıyorsunuz?
• Uyku, iştah ve iş ya da okul nasıl etkilendi?
• Alkol ya da başka maddelerin kullanımında değişiklik oldu mu?