Yale-Brown Obsesyon Kompulsiyon Ölçeği (Y-BOCS)

Temel bilgiler

Ölçeğin amacı

Obsesif kompulsif bozukluk, kişiden kişiye çok farklı biçimlerde görülebilir. Bir kişide bulaşma korkusu ve uzun yıkanmalar, bir başkasında zarar verme düşünceleri ve tekrar tekrar kontrol etme öne çıkabilir. Y-BOCS, takıntıların içeriğinden bağımsız olarak belirtilerin ne kadar ağır olduğunu ölçmeyi sağlar. Böylece hem tedavinin başında durumun şiddeti belirlenir hem de tedavi süresince ilerleme sayısal olarak izlenebilir. Ölçek, araştırmalarda da tedavi etkinliğini değerlendirmek için standart olarak kullanılır.

Sözlük

• Obsesyon (takıntı): İstenmeden zihne giren, rahatsız edici ve tekrarlayan düşünce, imge ya da dürtü.
• Kompulsiyon (zorlantı): Takıntının yarattığı sıkıntıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranış ya da zihinsel eylem.
• Direnç: Kişinin takıntı ve zorlantılara karşı koyma çabası.
• Kontrol: Kişinin takıntı ve zorlantılar üzerinde ne kadar söz sahibi olduğu.
• İçgörü: Kişinin takıntılarının aşırı ya da mantıksız olduğunu fark etme düzeyi.

Ölçeğin bölümleri

Takıntı ve zorlantı bölümlerindeki her madde 0 ile 4 arasında puanlanır. Böylece takıntı alt puanı 0–20, zorlantı alt puanı 0–20 ve toplam puan 0–40 arasında olur.

Uygulama nasıl yapılır?

Ölçek, bir anket gibi kişiye verilip doldurulmaz; klinisyen her soruyu kişiyle birlikte konuşarak puanlar. Önce kontrol listesi üzerinden kişinin son bir haftada yaşadığı takıntı ve zorlantılar belirlenir. Kişinin utandığı ya da söylemekte zorlandığı içerikler olabileceği için görüşme sakin ve yargısız bir ortamda yapılır. Ardından on soru tek tek sorulur: “Takıntılı düşüncelerle günde ne kadar zaman geçiriyorsunuz?”, “Bu düşünceler işinizi ya da okulunuzu ne kadar etkiliyor?” gibi. Klinisyen, kişinin anlattıklarını ve gözlemlerini birlikte değerlendirerek her maddeye bir puan verir.

Puan aralıkları

Bu aralıklar genel bir yol göstericidir. Puan, tek başına tedavi kararını belirlemez; kişinin yaşadığı sıkıntı, günlük yaşamdaki kısıtlanma ve eşlik eden durumlarla birlikte yorumlanır.

Çocuk sürümü (CY-BOCS)

Çocuk ve ergenler için geliştirilen sürümde sorular yaşa uygun bir dille sorulur ve ebeveynlerden de bilgi alınır. Çocuklar takıntılarını tarif etmekte zorlanabilir ya da utanabilir; bu nedenle görüşme çocuğun gelişim düzeyine göre planlanır. Ebeveynin ritüellere katılımı ve ailenin belirtilere uyum sağlama düzeyi de değerlendirmeye alınır. Çocuklarda obsesif kompulsif bozuklukla ilgili ayrıntılı bilgi için OKB sayfasına bakabilirsiniz.

Tedavi izlemindeki yeri

Y-BOCS'un en önemli kullanım alanlarından biri tedavinin izlenmesidir. Tedavi başlamadan önce ölçülen puan, sonraki değerlendirmelerle karşılaştırılır. Toplam puanda belirgin bir düşüş tedaviye yanıt alındığını, çok düşük bir puana inilmesi ise iyileşmeye yaklaşıldığını gösterir. Puan beklenen ölçüde düşmüyorsa tedavi planı gözden geçirilir: terapinin yoğunluğu artırılabilir, ilaç dozu ayarlanabilir ya da farklı bir yaklaşım eklenebilir. Bilişsel davranışçı terapi içindeki maruz bırakma ve tepki önleme çalışmaları ile ilaç tedavisi, OKB'de en sık kullanılan yöntemlerdir.

Sınırlılıkları

• Ölçek tek başına tanı koydurmaz; tanı ayrıntılı psikiyatrik görüşmeyle konur.
• Kişinin belirtilerini anlatma isteği ve becerisi sonuçları etkileyebilir.
• Yalnızca son bir haftayı değerlendirir; dalgalı seyirli belirtilerde tekrar ölçüm gerekir.
• İçgörü, kaçınma ve aile uyumu gibi önemli bilgiler toplam puana yansımaz; ayrıca değerlendirilir.
• Eşlik eden depresyon, kaygı ya da tik bozuklukları için başka değerlendirmeler gerekir.

Ölçeğe nasıl hazırlanılır?

Özel bir hazırlık gerekmez. Ancak görüşmeden önceki birkaç gün içinde takıntıların ve zorlantıların ne kadar zaman aldığını, hangi durumlarda arttığını ve nelerden kaçınıldığını kısaca not etmek, görüşmenin daha verimli geçmesini sağlar. Çocuklarda ebeveynin gözlemlerini not etmesi de yararlıdır.

Görüşmede sorulan alanlara örnekler

Y-BOCS görüşmesinde her alan için kişinin son bir haftasını anlatması istenir. Örneğin zaman sorusunda takıntılı düşüncelerin günde toplam ne kadar sürdüğü, hiç olmadığı ya da çok kısa sürdüğü günlerin olup olmadığı konuşulur. İşlevsellik sorusunda bu düşüncelerin iş, okul, ev işleri ya da arkadaşlarla görüşmeleri ne kadar aksattığı ele alınır. Sıkıntı sorusunda düşünceler geldiğinde yaşanan kaygının ya da huzursuzluğun yoğunluğu değerlendirilir. Direnç sorusunda kişinin bu düşünceleri uzaklaştırmak ya da zorlantıyı yapmamak için ne kadar çaba gösterdiği, kontrol sorusunda ise bu çabanın ne kadar başarılı olduğu sorulur. Aynı beş soru zorlantılar için de tekrarlanır. Klinisyen, kişinin anlattığı somut örneklerden yola çıkarak her alan için en uygun puanı belirler.

Sonuçlar nasıl paylaşılır?

Değerlendirme sonunda toplam puan, takıntı ve zorlantı alt puanları ve kontrol listesinde öne çıkan belirti alanları kişiyle ve gerekiyorsa ailesiyle paylaşılır. Bu bilgiler tedavi hedeflerinin belirlenmesinde kullanılır. Örneğin kontrol etme zorlantıları ağır basan biri için maruz bırakma basamakları bu alana göre planlanır. Sonuçlar yazılı olarak dosyaya kaydedilir ve sonraki ölçümlerle karşılaştırılır.

Diğer değerlendirmelerle birlikte

OKB'de Y-BOCS'a ek olarak depresyon ve kaygı belirtileri, tikler, dikkat sorunları ve gelişimsel özellikler de değerlendirilir. Çünkü bu durumlar OKB ile sık birlikte görülür ve tedavi planını etkiler. Çocuklarda dikkat sorunlarından kuşkulanıldığında MOXO dikkat testi gibi ek değerlendirmeler planlanabilir; tik eşlik ediyorsa tik bozukluğu yönünden ayrıntılı inceleme yapılır.

Yanlış bilinenler

Muayenede size neler sorulur?

• Hangi düşünceler istemeden aklınıza geliyor ve sizi rahatsız ediyor?
• Bu düşüncelerden sonra yapmak zorunda hissettiğiniz davranışlar neler?
• Günde ne kadar zamanınızı alıyor?
• Bu davranışları yapmadığınızda ne oluyor?
• Nelerden kaçınıyorsunuz?
• Aile üyeleriniz ritüellerinize katılıyor mu?