Otizm

Temel bilgiler

Otizm nedir?

Otizm, beynin bilgiyi işleme, iletişim kurma ve çevreyle etkileşime girme biçimindeki farklılıklarla ilişkili, doğumdan itibaren var olan ve genellikle ilk iki yıl içinde belirginleşen bir gelişimsel durumdur. Her otizmli çocuk kendine özgüdür: Kimi çocuk hiç sözcük kullanmazken kimi yaşına göre çok zengin bir dile sahiptir; bazıları yoğun destek gerektirirken bazıları okulda yaşıtlarıyla birlikte öğrenir. Bu çeşitlilik nedeniyle “spektrum” kavramı kullanılır. Spektrumun farklı görünümleri için otizm spektrum bozukluğu sayfasına bakabilirsiniz; bu sayfa erken dönem belirtilere, tanıya ve ilk destek adımlarına odaklanır.

Erken belirtiler

Daha önce kazanılmış sözcüklerin, jestlerin ya da sosyal oyunların kaybolması, hangi yaşta olursa olsun hızla değerlendirilmelidir.

Sözlük

• Ortak dikkat: Çocuğun bir nesneye ya da olaya başka biriyle birlikte, bakışını paylaşarak dikkat etmesi.
• Ekolali: Duyulan sözcüklerin ya da cümlelerin hemen ya da bir süre sonra tekrarlanması.
• Duyusal hassasiyet: Seslere, ışığa, dokunmaya, tatlara ya da kokulara olağandan farklı yoğunlukta tepki verme.
• Erken müdahale: Okul öncesi dönemde başlatılan yoğun ve yapılandırılmış eğitim programları.
• Alternatif iletişim: Konuşamayan çocukların resimli kartlar ya da cihazlar aracılığıyla iletişim kurması.

Yanlış bilinenler

Tanı adımları

1. Gebelikten başlayarak ayrıntılı gelişim öyküsü
2. Çocuğun oyun ve etkileşim sırasında gözlemlenmesi
3. Yaşa ve dil düzeyine uygun modülle ADOS-2 uygulanması
4. Dil, bilişsel ve uyumsal becerilerin değerlendirilmesi
5. İşitme testi
6. Gerekli durumlarda genetik ve nörolojik inceleme
7. Kreş ya da okuldan bilgi alınması

Değerlendirme genellikle birkaç randevuya yayılır; ev videoları, çocuğun alıştığı ortamdaki davranışlarını göstermesi açısından çok değerlidir.

Tanıdan sonraki ilk aylar

Ebeveyn danışmanlığı görüşmeleri, ailelerin günlük yaşamda uygulayabilecekleri yöntemleri öğrenmesini sağlar. Erken eğitimin etkisi büyük ölçüde haftalık yoğunluğuyla ilişkilidir; bu nedenle bireysel seansların yanında evde uygulanan stratejiler de çok önemlidir.

Evde iletişimi destekleme

• Çocuğun ilgisini çeken etkinliğe katılın; onun seçtiği oyun en güçlü iletişim fırsatıdır.
• Göz hizasına inin ve yüz yüze konumlanın.
• Az sözcükle konuşun; yanıt için birkaç saniye bekleyin.
• Çocuğun söylediğini bir sözcük ekleyerek genişletin.
• Sevdiği şarkıların ortasında durup devam etmesini bekleyin.
• Günlük akışı resimli kartlarla görünür kılın.
• Ekran süresini azaltıp karşılıklı oyunu artırın.

Eşlik eden durumlar ve ilaç

Uyku sorunları, yoğun öfke patlamaları, kendine zarar verme, dikkat güçlükleri ve kaygı otizme sık eşlik eder. Otizmin kendisini ortadan kaldıran bir tablet bulunmuyor; ancak bu eşlik eden sorunlarda ilaç tedavisi çocuğun yaşam kalitesini ve eğitimden yararlanmasını artırabilir.

Tanı haberi ve ailenin uyum süreci

Otizm tanısı, aileler için çoğu zaman yoğun duyguların yaşandığı bir dönemin başlangıcıdır. Şaşkınlık, inkâr, üzüntü, suçluluk ve öfke birbirini izleyebilir; bu duyguların hepsi anlaşılırdır. Pek çok aile, ilk haftalarda bilgi bombardımanı altında kaldığını, internetteki çelişkili bilgiler arasında kaybolduğunu anlatır. Bu dönemde aileye üç şey öneriyoruz: Her şeyi aynı anda öğrenmeye çalışmamak, ilk birkaç somut adıma odaklanmak ve sorularını yazıp bir sonraki görüşmeye getirmek. Benzer yollardan geçmiş ailelerle tanışmak da çoğu zaman güç verir.

Davranış zorluklarıyla baş etmek

Otizmli çocuklarda öfke patlamaları çoğu zaman bir “yaramazlık” değil, karşılanmamış bir gereksinimin ya da duyusal yüklenmenin işaretidir. Patlamanın öncesinde ne olduğunu, örneğin bir rutin değişikliği, gürültülü bir ortam ya da iletişim kuramamanın yarattığı hayal kırıklığı gibi tetikleyicileri not etmek, bu davranışları anlamanın ilk adımıdır. Tetikleyiciler bilindiğinde önceden hazırlık yapmak, çocuğa isteğini ifade etmenin başka bir yolunu öğretmek ve sakinleşebileceği bir alan sunmak, patlamaları belirgin biçimde azaltır.

Kardeşler

Otizmli bir çocuğun kardeşleri, ailedeki ilginin önemli bir kısmının kardeşlerine yöneldiğini hissedebilir. Onlara yaşlarına uygun bir dille kardeşlerinin farklı öğrendiğini anlatmak, birlikte oynayabilecekleri oyunları göstermek ve her kardeşe ayrı zaman ayırmak, aile içindeki dengeyi korur.

Muayenede size neler sorulur?

• Çocuğunuz adına dönüyor mu, işaret ediyor mu?
• Sevindiği bir şeyi size göstermek için size bakıyor mu?
• İlk sözcükler ne zaman başladı, kaybolan sözcükler oldu mu?
• Nasıl oynuyor, hangi oyunlara uzun süre dalıyor?
• Seslere, dokunmaya, yemeklere nasıl tepki veriyor?
• Rutin değişikliklerinde neler oluyor?
• Kreşte yaşıtlarıyla nasıl ilişki kuruyor?

Okul dönemi

Okul çağında çocuğun gereksinimine göre kaynaştırma, destek eğitim odası ya da özel eğitim sınıfı seçenekleri değerlendirilir. Sınıf öğretmenine çocuğun neyi sevdiğini, neyden rahatsız olduğunu anlatmak, günün akışını resimlerle duvara asmasını ve bir etkinlikten diğerine geçmeden önce haber vermesini istemek, okula alışmayı hızlandırır.