Kısaca
BDT'de zorlanılan durumlarda akıldan geçenler, hissedilenler ve yapılanlar birlikte incelenir; işe yaramayan düşünce ve davranış kalıpları yerine daha işlevsel olanlar denenir. Seanslar belirli bir gündemle ilerler, seanslar arasında ev çalışmaları yapılır ve ilerleme ölçülür.
Temel bilgiler
| Başlık | Bilgi |
|---|---|
| Yaklaşım | Yapılandırılmış, hedef odaklı, süreli |
| Odak | Bugün yaşanan sorunlar ve baş etme becerileri |
| Seans sıklığı | Çoğunlukla haftada bir |
| Süre | Çoğu durumda birkaç ay |
| Kimler için? | Okul çağından erişkinliğe; küçük çocuklarda ebeveynle |
Temel ilke
BDT, bir olayın kendisinden çok o olayı nasıl yorumladığımızın duygularımızı ve davranışlarımızı belirlediği fikrine dayanır. Aynı olay, örneğin bir arkadaşın selamımıza karşılık vermemesi, bir kişide “beni sevmiyor” düşüncesine ve üzüntüye, bir başkasında “beni görmedi” düşüncesine ve kayıtsızlığa yol açabilir. Davranışlarımız da düşüncelerimizi besler: Kaygı nedeniyle kaçındığımız her durum, “bu durum tehlikeli” düşüncesini güçlendirir. BDT'de bu döngüler görünür kılınır ve kişi döngüyü kırmanın yollarını öğrenir.
Sözlük
- Otomatik düşünce: Bir durum karşısında kendiliğinden ve hızla akla gelen düşünce.
- Düşünce tuzağı: Gerçeği çarpıtan, sık tekrarlayan düşünce kalıbı.
- Davranışsal deney: Bir düşüncenin doğruluğunu sınamak için yapılan küçük, planlı deneme.
- Kademeli yüzleşme: Kaçınılan durumlara en kolaydan başlayarak adım adım yaklaşma.
- Ev çalışması: Seanslar arasında günlük yaşamda yapılan uygulamalar.
Hangi durumlarda etkili?
| Alan | Örnek |
|---|---|
| Kaygı bozuklukları | Yaygın kaygı, panik bozukluğu, fobiler, ayrılık kaygısı |
| Sosyal anksiyete | Performans ve değerlendirilme korkusu |
| Obsesif kompulsif bozukluk | Maruz bırakma ve tepki önleme biçimiyle |
| Depresyon | Hafif ve orta şiddette ilk seçenek |
| Travma sonrası stres | Travma odaklı biçimiyle |
| Diğer | Uyku sorunları, öfke yönetimi, tikler, okul reddi |
Ayrıntılı bilgi için anksiyete bozuklukları, OKB, depresyon ve TSSB sayfalarına bakabilirsiniz.
Düşünce tuzakları
| Tuzak | Örnek |
|---|---|
| Felaketleştirme | “Sınavdan düşük alırsam her şey biter.” |
| Zihin okuma | “Herkes beni sıkıcı buluyor.” |
| Ya hep ya hiç | “Mükemmel değilse başarısızlıktır.” |
| Aşırı genelleme | “Bir kez reddedildim, hep reddedileceğim.” |
| Kişiselleştirme | “Annem üzgün, benim yüzümden.” |
| Olumluyu yok sayma | “İyi not şanstı, kötü not benim hatam.” |
Terapide bu tuzaklar tanınır ve kanıtlar incelenerek daha dengeli düşünceler üretilir.
Bir seans nasıl ilerler?
- Geçen haftanın ve ev çalışmasının kısa değerlendirmesi
- Seansın gündeminin birlikte belirlenmesi
- Yeni bir becerinin öğrenilmesi ya da bir yüzleşme basamağının denenmesi
- Seansın özetlenmesi
- Bir sonraki haftanın ev çalışmasının belirlenmesi
Bu yapı, terapinin dağılmadan hedeflere doğru ilerlemesini sağlar. Kişi her seansta neyin, neden yapıldığını bilir.
Çocuklarda ve gençlerde uygulama
Küçük çocuklarla BDT, oyunlar, çizimler, hikâyeler ve somut araçlarla uygulanır: duygu termometresi, düşünce balonları, “dedektif soruları” gibi. Ebeveynler seansların bir bölümüne katılır ve evde koçluk yapmayı öğrenir. Ergenlerle seansların çoğu baş başa yapılır; gencin özerkliğine saygı gösterilir ve hedefleri büyük ölçüde kendisi belirler. Ebeveynlerle aralıklı ortak görüşmeler yapılır ve gerektiğinde ebeveyn danışmanlığı eklenir.
Erişkinlerde uygulama
Erişkinlerde BDT, iş yaşamı, ilişkiler, sınav dönemleri ve yaşam geçişleri gibi gündelik zorlukların içinde uygulanır. Ev çalışmaları, kişinin kendi yaşamındaki somut durumlar üzerinden planlanır: bir toplantıda söz almak, ertelenen bir işe başlamak, kaçınılan bir yere gitmek gibi. Terapinin sonunda kişi, öğrendiği becerileri kendi başına uygulayabilecek düzeye gelir.
İlaçla birlikte kullanım
Hafif ve orta şiddetteki pek çok sorunda BDT tek başına yeterlidir. Daha ağır tablolarda ya da terapiye yeterli yanıt alınamadığında ilaç tedavisi ile birlikte uygulanır. İlaç belirtileri hafifletirken BDT, kişiye kalıcı beceriler kazandırır; bu nedenle ikisinin birlikte kullanılması çoğu zaman en iyi sonucu verir.
Kademeli yüzleşme nasıl yapılır?
Kaygıya bağlı sorunlarda BDT'nin en etkili bileşenlerinden biri kademeli yüzleşmedir. Önce kişinin kaçındığı durumlar bir liste hâlinde yazılır ve her birine 0 ile 10 arasında bir zorluk puanı verilir. Ardından en düşük puanlı durumdan başlanarak basamaklar tek tek denenir. Örneğin asansöre binmekten korkan biri için ilk basamak asansörün önünde durmak, sonraki basamak kapısı açık asansöre girmek, daha sonra bir kat yukarı çıkmak olabilir. Her basamakta kaygının yükseldiği ama kaçmadan beklendiğinde zamanla azaldığı deneyimlenir. Bir basamak rahatça yapılabilir hâle geldiğinde bir sonrakine geçilir. Bu süreç kişinin hızına göre planlanır ve hiçbir basamak zorla yaptırılmaz.
Davranışsal etkinleştirme
Depresyonda kişi enerjisinin azaldığını hissettiği için etkinliklerini bırakır; etkinlikler azaldıkça keyif ve başarı duygusu da azalır ve çökkünlük derinleşir. Davranışsal etkinleştirme bu döngüyü kırmayı amaçlar. Kişiyle birlikte haftalık bir etkinlik çizelgesi hazırlanır; küçük, ulaşılabilir ve kişiye değerli gelen etkinlikler planlanır. Kısa bir yürüyüş, bir arkadaşı aramak, yarım kalmış bir işin bir bölümünü bitirmek gibi. Her etkinlikten sonra keyif ve başarı duygusu kısaca puanlanır. Bu yöntem, “önce isteğin gelmesini bekleme, önce harekete geç” ilkesine dayanır.
Düşünce kaydı
Düşünce kaydı, zorlanılan bir anı yapılandırılmış biçimde incelemeye yarayan basit bir araçtır. Kayıtta durum, akla gelen düşünce, duygu ve şiddeti, düşünceyi destekleyen ve desteklemeyen kanıtlar ve sonunda daha dengeli bir düşünce yazılır. İlk başta bu adımlar yapay gelebilir; ancak düzenli uygulandıkça kişi aynı süreci zihninde kendiliğinden yapmaya başlar.
BDT'nin sınırları
BDT pek çok sorunda etkilidir; ancak herkes için tek doğru yöntem değildir. Kişinin motivasyonu düşükse, ağır bir depresyon nedeniyle ev çalışmalarını yapacak gücü yoksa ya da sorun daha çok ilişkiler ve geçmiş yaşantılarla ilgiliyse başka yaklaşımlar ya da birleşik tedaviler daha uygun olabilir. Bu nedenle terapiye başlamadan önce ayrıntılı bir değerlendirme yapılır.
Terapiden en iyi biçimde yararlanmak için
- Seanslara düzenli katılmak
- Ev çalışmalarını yapmak; yapılamadığında nedenini seansta konuşmak
- Hedefleri somut ve ölçülebilir biçimde belirlemek
- Zorlandığınız noktaları açıkça dile getirmek
- İlerlemeyi küçük adımlarla değerlendirmek
Muayenede size neler sorulur?
- Sizi en çok zorlayan durumlar neler?
- Bu durumlarda aklınızdan neler geçiyor, ne hissediyorsunuz, ne yapıyorsunuz?
- Terapiden ne bekliyorsunuz, hangi hedeflere ulaşmak istiyorsunuz?
- Haftada ne kadar zaman ayırabilirsiniz?
- Daha önce terapi deneyiminiz oldu mu?
Sık sorulanlar
Geçmiş, bugünkü sorunları anlamak için ele alınır; ancak terapinin odağı bugün yaşanan güçlükler ve bunlarla baş etme becerileridir.
Soruna ve kişiye göre değişir; pek çok durumda birkaç ay süren haftalık seanslar yeterlidir.
BDT'de öğrenilen beceriler terapi bittikten sonra da kullanılır; bu nedenle etkileri genellikle kalıcıdır. Zorlu dönemlerde kısa hatırlatma seansları yararlı olabilir.
Bazı durumlarda uygun olabilir; kişinin gereksinimine ve sorunun türüne göre birlikte karar verilir.
Hayır. Terapist çözüm dayatmaz; sorular sorarak kişinin kendi düşüncelerini sınamasına ve yeni yollar denemesine yardım eder. Bu iş birliğine dayalı tutuma “birlikte araştırma” denir.
Bu sık görülen bir durumdur ve suçlanacak bir şey değildir. Seansta nelerin engel olduğu konuşulur; çalışma daha küçük ve uygulanabilir parçalara bölünür.
Evet. Okul çağındaki çocuklarda kaygı, takıntılar ve davranış sorunlarında etkinliği gösterilmiştir. Küçük çocuklarda ebeveynin katılımı tedavinin önemli bir parçasıdır.
Son seanslarda öğrenilenler özetlenir ve olası zorlanma dönemleri için kişisel bir “yeniden düşme önleme planı” hazırlanır. Bu plan, belirtiler geri gelmeye başladığında hangi becerilerin kullanılacağını içerir.