ADOS-2 değerlendirmesi

Temel bilgiler

Ölçeğin amacı

Otizm spektrum bozukluğunun tanısı, kan tahlili ya da görüntüleme gibi tek bir tıbbi testle konmaz. Tanı, kişinin gelişim öyküsünün, günlük yaşamdaki davranışlarının ve klinik gözlemin birlikte değerlendirilmesine dayanır. ADOS-2, bu gözlemin standart ve karşılaştırılabilir biçimde yapılmasını sağlar. Belirli etkinlikler, sosyal iletişimin doğal olarak ortaya çıkabileceği durumlar yaratacak biçimde tasarlanmıştır. Uzman, bu durumlarda kişinin nasıl tepki verdiğini gözlemler ve önceden tanımlanmış ölçütlere göre kodlar. Böylece farklı merkezlerde ve farklı zamanlarda yapılan gözlemler aynı dili konuşur.

Sözlük

• Modül: Kişinin yaşına ve dil düzeyine göre seçilen etkinlik ve gözlem seti.
• Ortak dikkat: Bir nesne ya da olaya başka biriyle birlikte dikkat etme ve bunu paylaşma.
• Karşılıklılık: Etkileşimde sırayla tepki verme, karşıdakinin davranışına uygun yanıt üretme.
• Kodlama: Gözlenen davranışların önceden tanımlanmış ölçütlere göre puanlanması.
• Karşılaştırma puanı: Sonucun aynı yaş ve dil düzeyindeki kişilerle kıyaslanmasına yarayan puan.

Modüller

Modül seçimi, kişinin takvim yaşından çok dil düzeyine göre yapılır. Doğru modülün seçilmesi, sonuçların güvenilirliği için önemlidir.

Değerlendirme gününde neler olur?

Değerlendirme, çocuğun kendini rahat hissedebileceği, sade bir odada yapılır. Küçük çocuklarda ebeveyn odada kalır ve bazı etkinliklere katılır. Uzman, çocuğa oyuncaklar sunar, onunla oyun oynar, bir baloncuk üfler, bir kitaba birlikte bakar ya da küçük bir doğum günü kutlaması canlandırır. Bu etkinlikler sırasında çocuğun göz teması, jest kullanımı, ilgisini paylaşma biçimi, adına tepki verip vermediği ve oyununun nasıl ilerlediği gözlenir. Daha büyük çocuklar, ergenler ve erişkinlerle etkinlikler daha çok sohbet, bir resim hakkında konuşma, bir hikâyeyi anlatma ve duygular ile arkadaşlıklar üzerine sorular biçimindedir. Değerlendirme boyunca uzman ayrıntılı notlar alır; kodlama genellikle seans bittikten sonra yapılır.

Gözlenen alanlar

Puanlama ve yorum

Gözlenen davranışlar, modüle özgü maddelere göre kodlanır ve bir algoritma aracılığıyla toplam puan hesaplanır. Bu puan, sonucun otizm spektrumuyla uyumlu olup olmadığı yönünde bir sınıflandırma ve belirtilerin yoğunluğunu gösteren bir karşılaştırma puanı sağlar. Ancak bu sınıflandırma tek başına tanı değildir. Uzman, ADOS-2 sonuçlarını gelişim öyküsü, ebeveyn görüşmesi, okul ya da kreşten gelen bilgiler ve diğer değerlendirmelerle birlikte yorumlar. Bazen ADOS-2 puanı sınırda çıkabilir ya da gözlem günü çocuğun olağan davranışını yansıtmayabilir; bu durumlarda ek görüşmeler ve izlem planlanır.

Kapsamlı otizm değerlendirmesindeki yeri

Otizm spektrum bozukluğu hakkında ayrıntılı bilgi için otizm ve otizm spektrum bozukluğu sayfalarına, eşlik edebilecek gelişimsel durumlar için nörogelişimsel bozukluklar sayfasına bakabilirsiniz.

Sınırlılıkları

• Tek bir gözlem gününe dayanır; çocuğun yorgunluğu, hastalığı ya da yeni ortama uyumu sonuçları etkileyebilir.
• Ağır görme ya da işitme kaybı, belirgin motor güçlükler ve bazı tıbbi durumlarda uygulama uyarlanmalı ya da başka yöntemler tercih edilmelidir.
• Dil düzeyi çok ileri olan erişkinlerde ve özellikle kızlarda belirtiler daha incelikli olabilir; sonuçlar dikkatle yorumlanır.
• Dikkat eksikliği, kaygı ya da dil bozukluğu gibi başka durumlar da bazı maddelerde puanları etkileyebilir.

Değerlendirmeye hazırlık

• Çocuğa önceden, yaşına uygun biçimde “oyun oynayacağımız bir yere gideceğiz” gibi kısa bir açıklama yapılabilir.
• Değerlendirme saatinin çocuğun uyku ve yemek saatleriyle çakışmamasına dikkat edilir.
• Varsa daha önceki raporlar, gelişim kayıtları ve okul ya da kreşten gelen gözlemler getirilir.
• Evde çekilmiş kısa videolar, çocuğun olağan davranışlarını göstermek için yararlı olabilir.
• Çocuğun sakinleşmesine yardım eden bir oyuncak ya da nesne yanınızda bulunabilir.

Sonuçların paylaşılması

Değerlendirme tamamlandıktan sonra ayrı bir görüşmede sonuçlar ailelerle ayrıntılı olarak paylaşılır. Bu görüşmede yalnızca tanı olup olmadığı değil, çocuğun güçlü yanları, desteklenmesi gereken alanlar ve sonraki adımlar da konuşulur. Ailelerin sorularına yeterli zaman ayrılır. Yazılı rapor, eğitim kurumlarına ve diğer uzmanlara yönlendirme yapılırken kullanılabilir.

Değerlendirmeden sonra

Tanı konduğunda hedef, çocuğun gelişimini destekleyecek bir planın en kısa sürede oluşturulmasıdır. Bu plan; özel eğitim, dil ve konuşma terapisi, ebeveyn eğitimi ve gerektiğinde eşlik eden durumların tedavisini içerebilir. Ebeveynlerin süreçte etkin rol alması için ebeveyn danışmanlığı ve aile temelli tedaviler önemli bir yer tutar. Tanı konmadığı durumlarda da çocuğun zorlandığı alanlar için uygun destekler planlanır ve gerekirse izlem yapılır.

Muayenede size neler sorulur?

• Çocuğunuzun gelişiminde sizi ilk düşündüren şey neydi?
• Adına seslendiğinizde nasıl tepki veriyor?
• İlgisini çeken bir şeyi size göstermek için ne yapıyor?
• Akranlarıyla nasıl oynuyor?
• Tekrar tekrar yaptığı hareketler ya da çok yoğun ilgi duyduğu konular var mı?
• Seslere, dokunmaya ya da ışığa olağan dışı tepkiler veriyor mu?