Psikiyatrik ilaç tedavisi

Temel bilgiler

İlaç grupları

Bu tablo genel bilgilendirme amaçlıdır. Her ilacın kullanım alanı, dozu ve süresi kişiye özel olarak belirlenir.

Sözlük

• Etken madde: İlacın etkisini sağlayan kimyasal madde; farklı ticari adlarla satılan ilaçlar aynı etken maddeyi içerebilir.
• Titrasyon: Dozun belirli aralıklarla, adım adım ayarlanması.
• Yanıt: Belirtilerde anlamlı azalma.
• İyileşme (remisyon): Belirtilerin büyük ölçüde ortadan kalkması.
• İdame tedavisi: İyileşme sağlandıktan sonra yinelemeyi önlemek için sürdürülen tedavi.
• Kesilme belirtileri: İlaç aniden bırakıldığında ortaya çıkabilen geçici belirtiler.

Tedavi kararı nasıl verilir?

İlaç önerisi, tanının netleşmesinden, belirtilerin şiddetinin ve günlük yaşama etkisinin değerlendirilmesinden sonra gündeme gelir. Hafif ve orta şiddetteki pek çok sorunda öncelikle psikoterapi önerilir. Belirtiler ağırsa, terapi tek başına yeterli olmamışsa, kişi terapiye katılamayacak kadar zorlanıyorsa ya da güvenlik riski varsa ilaç tedavisi düşünülür. Karar verilirken kişinin yaşı, diğer sağlık sorunları, kullandığı diğer ilaçlar, daha önceki ilaç deneyimleri, ailede benzer tedavilere verilen yanıtlar ve kişinin tercihleri birlikte değerlendirilir.

Başlangıç ve doz ayarı

Psikiyatrik ilaçların çoğu düşük bir dozla başlanır. Bu, vücudun ilaca alışmasını kolaylaştırır ve başlangıç dönemindeki yan etkileri azaltır. Ardından belirli aralıklarla doz, etkiye ve yan etkilere göre ayarlanır. Antidepresanlar gibi bazı ilaçların tam etkisi birkaç hafta içinde ortaya çıkar; bu nedenle ilk günlerde belirgin bir değişiklik görülmemesi ilacın işe yaramadığı anlamına gelmez. Dikkat ilaçları gibi bazı ilaçlarda ise etki aynı gün içinde görülebilir.

İzlem

İzlemin sıklığı ilacın türüne ve kişinin durumuna göre belirlenir. Bazı ilaçlarda düzenli kan düzeyi ölçümü ya da kan tahlilleri gereklidir.

Olası yan etkiler

Her ilaç gibi psikiyatrik ilaçların da olası yan etkileri vardır. Mide bulantısı, baş ağrısı, uyku değişiklikleri, iştah değişiklikleri ve ağız kuruluğu gibi yan etkiler çoğu zaman ilk haftalarda görülür ve zamanla azalır. Bazı ilaçlar kilo, cinsel işlevler ya da kalp ritmi üzerinde etkili olabilir; bu nedenle izlem önemlidir. Yan etkiler kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. Rahatsız edici bir yan etki ortaya çıktığında ilacı kendiliğinden bırakmak yerine doktorla görüşmek gerekir; çoğu durumda doz ayarı, alınma saatinin değiştirilmesi ya da başka bir ilaca geçilmesiyle sorun çözülür.

Çocuklarda ve ergenlerde ilaç

Çocuk ve ergenlerde ilaç tedavisi, yalnızca kapsamlı bir değerlendirmeden sonra ve çoğu zaman psikoterapi ve aile çalışmalarıyla birlikte düşünülür. Dozlar yaşa ve kiloya göre ayarlanır, izlem daha sık yapılır. Boy, kilo, iştah ve uyku gibi gelişimsel göstergeler düzenli olarak takip edilir. Bazı antidepresanların ilk haftalarında gençlerde huzursuzluk ya da nadiren kendine zarar verme düşüncelerinde artış görülebileceği için ailelere bu dönemde dikkat etmeleri gereken işaretler ayrıntılı olarak anlatılır. Tedavi kararına ebeveynler ve uygun yaştaki çocuk ya da genç birlikte katılır.

Gebelik ve emzirme

Gebelik planlayan, gebe olan ya da emziren kişilerde ilaç tedavisi, hem annenin ruh sağlığı hem de bebeğin sağlığı birlikte gözetilerek planlanır. Tedavi edilmeyen ağır bir ruhsal hastalığın da anne ve bebek için riskleri vardır. Bu nedenle ilaç kendiliğinden bırakılmamalı, gebelik düşünüldüğünde ya da öğrenildiğinde hemen doktorla görüşülmelidir.

İlacı bırakma

İlaç tedavisinin süresi, tanıya, belirtilerin şiddetine ve daha önce kaç kez yineleme yaşandığına göre değişir. Örneğin ilk kez depresyon yaşayan birinde iyileşme sağlandıktan sonra tedavinin bir süre daha sürdürülmesi önerilir; yineleyen durumlarda bu süre uzayabilir. İlacı bırakma kararı doktorla birlikte verilir ve doz çoğu zaman haftalar içinde kademeli olarak azaltılır. Ani bırakma, baş dönmesi, uyku sorunları, huzursuzluk gibi kesilme belirtilerine ya da belirtilerin geri dönmesine yol açabilir.

Terapiyle birlikte kullanım

İlaç, belirtileri hafifleterek kişinin terapiye daha etkin katılmasını sağlar; terapi ise kalıcı beceriler kazandırır. Bu nedenle pek çok durumda ikisinin birlikte kullanılması en iyi sonucu verir. Bilişsel davranışçı terapi, kabul ve kararlılık terapisi ve çocuklarda ebeveyn danışmanlığı ilaç tedavisiyle birlikte sıkça kullanılan yaklaşımlardır.

Yanlış bilinenler

Güvenli kullanım için öneriler

• İlacı her gün aynı saatte almak
• Dozu doktora danışmadan değiştirmemek
• Kullanılan tüm ilaçları, vitaminleri ve bitkisel ürünleri doktora bildirmek
• Alkolden kaçınmak; alkol ilaçların etkisini ve yan etkilerini değiştirebilir
• Çocukların ilaçlarını yetişkinlerin saklaması ve vermesi
• Beklenmedik bir değişiklik fark edildiğinde kontrol tarihini beklemeden doktora ulaşmak

Muayenede size neler sorulur?

• Daha önce psikiyatrik ilaç kullandınız mı, nasıl bir deneyimdi?
• Şu anda kullandığınız başka ilaçlar ya da bitkisel ürünler var mı?
• Bilinen bir hastalığınız ya da alerjiniz var mı?
• Ailede psikiyatrik ilaç kullanan ve fayda gören biri oldu mu?
• Gebelik planınız var mı?
• İlaç tedavisiyle ilgili kaygılarınız neler?